VG & JH recenseren: Het leven en de morele lessen van Jezus van Nazareth

Maandelijks wisselen Van Gisteren en Jonge Historici – platform voor jong historisch talent – recensies uit. Deze maand schreef Simone Vermeeren van Jonge Historici een recensie over het boek Het leven en de morele lessen van Jezus van Nazareth van Thomas Jefferson. 

Recensie: Het leven en de morele lessen van Jezus van Nazareth van Thomas Jefferson | Door Simone Vermeeren van Jonge Historici

Ruiterstandbeelden, regelmatige verschijningen van dikke biografieën die nieuwe complottheorieën introduceren, en natuurlijk de serie House of Cards; het presidentiële ambt dient als een grote inspiratiebron in de hedendaagse Amerikaanse cultuur. Alle ogen in de Verenigde Staten zijn gericht op de huidige president en de namen van diens, momenteel 43, voorgangers zijn in het collectieve geheugen gegrift. Deze trend is tevens terug te vinden in de academie, nergens ter wereld worden voormalige staatshoofden zo intensief bestudeerd als in de VS.

Thomas Jefferson, Het leven en de morele lessen van Jezus van Nazareth. Vertaling: Sadije Bunjaku en Thomas Heij, (2016 ISWV uitgevers)

Thomas Jefferson, Het leven en de morele lessen van Jezus van Nazareth. Vertaling: Sadije Bunjaku en Thomas Heij (2016 ISWV uitgevers)

Tot dat pantheon van algemene Amerikaanse kennis behoort de anekdote dat een van de presidenten van het land tegen het einde van zijn leven een eigen bijbel samenstelde door met een scherp mesje de passages uit de vier evangeliën te snijden die hem aanstonden en pasten bij zijn eigen levensbeschouwing en religieuze opvattingen. Met dit letterlijke knip- en plakwerk creëerde hij een bijbel die hij The life and moral of Jesus of Nazareth (begin 2016 bij uitgeverij ISVW vertaald als Het leven en de morele lessen van Jezus van Nazareth) noemde en die hij gebruikte voor religieus privé-gebruik.

In Nederland herkennen we Thomas Jefferson wellicht niet onmiddellijk in die beschrijving. Wij kennen hem, naast zijn presidentschap, vooral als de schrijver van de Amerikaanse declaration of independence, die model stond voor onafhankelijkheidsverklaringen overal ter wereld en. Zijn rol als afgevaardigde in Frankrijk, in navolging van Benjamin Franklin, doet bij ons wellicht ook een belletje rinkelen. Over het algemeen is er over het religieuze leven van Thomas Jefferson en, belangrijker nog, de politiek-ideologische nalatenschap in Nederland maar weinig bekend. Van de zogenaamde Jefferson bijbel heeft zelfs bijna niemand gehoord.

Dat stellen althans filosofen Sadije Bunjaku en Thomas Heij, die het daarom hoog tijd achtten voor een Nederlandse vertaling van het priegelwerkje van Jefferson. Wat hun boek bijzonder maakt en een onmisbare contextualisering meegeeft aan de vertaling, is de uitgebreide en toegankelijke inleiding op de tekst van Jefferson, die bijna net zo lang is als de vertaling zelf. Deze inleiding geeft een korte biografie en een toelichting op de totstandkoming van de bijbel, waarbij uitvoerig wordt stilgestaan bij de verlichte ideeën van Jefferson, die hij deelde met grote filosofen van zijn tijd – denk aan Thomas Paine en Joseph Priestly.

Uit de inleiding komt een beeld naar voren van een rationeel man die er vooruitstrevende religieuze ideeën op na hield, zeker in vergelijking met de andere founding fathers. Jefferson was een deïst, en geloofde in een god die de schepper en ordende kracht in de natuur was. Hij noemde de relatie tussen deze god en de mens een privéaangelegenheid, en vanuit die gedachte stond hij een scheiding van kerk en staat voor. De essentie van het christendom was voor hem de christelijke moraal, die van naastenliefde, broederschap en vergiffenis.

Met deze karakterschets in het achterhoofd, zal het de lezer niet verbazen dat het Oude Testament in zijn geheel niet is ontsnapt aan de kaasschaaf van Jefferson. Uit de Jefferson bijbel zijn alle passages waarin wonderen worden beschreven en oorzaak wordt gegeven aan bijgeloof geschrapt, zoals voor het christelijke geloof toch fundamentele fragmenten over de Hemelvaart en de onbevlekte ontvangenis. Wat overblijft is de levensloop van Jezus van Nazareth en zijn morele lessen, wie es eigentlich gewesen ist. Jefferson hoopte hiermee een tekst te maken die kon dienen als pijler voor het christelijk geloof, die rationeel en in overeenstemming was met de menselijke rede.

De vertalers slagen er op zeer heldere wijze in de Jefferson bijbel te voorzien van een historische context, waardoor het belangrijkste gedeelte van het boek, de moraal die uitgaat van de bijbelverzen, niet op zichzelf staat. Hoe het in het huidige Amerika, het land van Donald Trump gesteld is met die moraal, en of Jeffersons missie aan dovemansoren was gericht? Waar Jefferson zelf een geëngageerd auteur was, doen Bunjaku en Heij geen uitspraken over hun keuze en timing voor juist deze Verlichtingstekst. Hoewel wellicht een gemiste kans, is het natuurlijk ook de vraag of een dergelijk oordeel is voorbehouden aan de vertalers. Deze Verlichtingstekst, mét inleiding, is in ieder geval een aanrader voor iedereen met interesse in verlichte filosofie, of een Amerikaanse obsessie voor presidenten.

Thomas Jefferson, Het leven en de morele lessen van Jezus van Nazareth. Vertaling: Sadije Bunjaku en Thomas Heij, (ISWV uitgevers) 224 blz., ISBN: 978-94-91693-40-3, €19,95.

Van Gisteren recenseert deze maand op het boek De val van Formosa van Tonio AndradeBekijk de recensie op de website van Jonge Historici.